Περιγραφή θέματος

  • Γενικά

    Εκπαίδευση και Ιδεολογία: Η εκπαίδευση και εθνική ταυτότητα - ιστορική προσέγγιση

    Διδάσκων : Χάρης Αθανασιάδης

    ΠεριγραφήΑντικείμενο του μαθήματος αυτού είναι η σχέση ανάμεσα στη σχολική ιστορία και την εθνική ταυτότητα. Το κεντρικό επιχείρημα δεν διατυπώνεται ευθύς εξαρχής, αλλά οικοδομείται επαγωγικά από διάλεξη σε διάλεξη. Στο μικροσκόπιο της μελέτης τίθενται αρχικά τρία συγκεκριμένα σχολικά εγχειρίδια γύρω από τα οποία αναπτύχθηκε έντονη δημόσια διαμάχη που απέληξε στην απόσυρσή τους. Το καθένα από αυτά τα εγχειρίδια εισήχθη στα σχολεία σε μία διαφορετική περίοδο της ιστορίας του ελληνικού κράτους: το πρώτο στην περίοδο της παγκοσμιοποίησης (2006), το δεύτερο στην μετεμφυλιακή περίοδο (1965) και το τρίτο στο μεσοπόλεμο (1919). Κατά την παρουσίαση των τριών εγχειριδίων επισημαίνονται κυρίως τα κομβικά σημεία γύρω για τα οποία αναπτύχθηκαν οι αντιπαραθέσεις και,ακολούθως, υποδεικνύεται ο κοινός παρονομαστής: οι θεματικές που παραμένουν πηγές έντασης και στις τρεις διαμάχες. Από την ανάλυση αυτών των κοινών θεματικών συνάγεται ακολούθως το κεντρικό επιχείρημα που, σε αδρές γραμμές, έχει ως εξής: Η σχολική ιστορία υπηρετεί πρωτίστως την ανάγκη για τη διαμόρφωση και τη μετάδοση στη νέα γενιά μιας συνεκτικής εθνικής ταυτότητας –μιας ορισμένης εθνικής ταυτότητας που εδράζεται πρωτίστως στην υπερηφάνεια για το ένδοξο αρχέγονο ελληνικό έθνος. Όταν η αφήγηση ενός εγχειριδίου δεν υπηρετεί με απόλυτη πιστότητα αυτό τον στόχο τότε είναι πιθανόν να ανακύψει δημόσια διαμάχη. Αν επιπλέον, κατά τη χρονική περίοδο της διαμάχης, υπάρχουν ανοικτά εθνικά μέτωπα, τότε η διαμάχη απολήγει σχεδόν βέβαια στην απόσυρση του βιβλίου και την αντικατάστασή του με άλλο περισσότερο συμβατό με τον κυρίαρχο ιστορικό κανόνα: τον ιστορικό κανόνα για το ελληνικό έθνος που διαμορφώθηκε από τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

    Μαθησιακοί στόχοι μαθήματος :

    1. Να προβληματιστούν οι φοιτητές και φοιτήτριες για τις διαμάχες που αναπτύσσονται στο δημόσιο χώρο για την ιστορία και ιδιαίτερα για τη σχολική ιστορία.
    2. Να συνειδητοποιήσουν τη σχέση ανάμεσα στη σχολική ιστορία και την ενστάλαξη εθνικής συνείδησης.
    3. Να κατανοήσουν τις έννοιες «έθνος» και «εθνικισμός».
    4. Να κατανοήσουν την ιστορικότητα της ιστορίας.
    5. Να παρακολουθήσουν τον τρόπο με τον οποίο εργάζεται ένας ιστορικός προκειμένου να κατανοήσει ένα συγκεκριμένο κοινωνικό φαινόμενο.

    Λέξεις κλειδιά: Ιστορία, σχολική ιστορία, σχολικά εγχειρίδια, έθνος, εθνικισμός, το σχήμα της συνέχειας, ιστορικός κανόνας

  • 1 - «Εθνολαϊκιστές» εναντίον «εθνομηδενιστών»

    Περιγραφή θεματικής ενότητας«Εθνολαϊκιστές» εναντίον «εθνομηδενιστών»: Η δημόσια διαμάχη για το βιβλίο ιστορίας της ΣΤ΄Δημοτικού (2006-2007)

    Στα δύο μέρη αυτού του πρώτου μαθήματος (διαλέξεις 1, 2 και 12) παρουσιάζεται και αναλύεται η δημόσια διαμάχη για το βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ΄ δημοτικού, που γράφτηκε από την καθηγήτρια Μαρία Ρεπούση και τους συνεργάτες της. Σε τούτο το πρώτο μέρος (Διάλεξη 1),αφού αρχικά σκιαγραφείται το πολιτικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο της τότε περιόδου (2006-2007) παρουσιάζονται στη συνέχεια τα κομβικά ζημεία γύρω από τα οποία αναπτύχθηκε η διαμάχη: Οι ένδοξες στιγμές και τα πάθη του έθνους, η συμβολή της εκκλησίας στην επανάσταση του 1821 και το ζήτημα της συνέχειας του ελληνισμού. Στο δεύτερο μέρος (Διάλεξη 2) αναλύονται οι πολιτικές και ιδεολογικές συντεταγμένες των αντιπάλων με έμφαση στη στάση που κράτησε το κάθε πολιτικό κόμμα στη διαμάχη. Διαπιστώνεται ότι η γραμμή που χωρίζει τους υποστηρικτές του βιβλίου από τους πολεμίους του διατρέχει οριζόντια το πολιτικό φάσμα Αριστερά-Δεξιά. Προκειμένου να εξηγηθεί το φαινόμενο αυτό καθώς και η ισχύς των πολεμίων προτείνεται μία εξήγηση που βασίζεται στο δίπολο Δυτικισμός-Αντιδυτικισμός.

    Λέξεις κλειδιάΣχολική ιστορία, έθνος, δυτικισμός, Μαρία Ρεπούση

  • 2 - "Ένα βιβλίο παγίς"

    Περιγραφή θεματικής ενότητας«Ένα σχολικόν βιβλίον-παγίς»: Η πολεμική στο εγχειρίδιο της Β΄ Γυμνασίου «Ιστορία Ρωμαϊκή και Μεσαιωνική» (1965)

    Στα τρία μέρη του δεύτερου μαθήματος (Διαλέξεις 3, 4 και 5) παρουσιάζεται και αναλύεται η δημόσια διαμάχη για ένα βιβλίο του 1965 –ένα βιβλίο ιστορίας των μέσων χρόνων γραμμένο από τον Κώστα Καλοκαιρινό για μαθητές της Β΄ Γυμνασίου. Στο πρώτο μέρος (Διάλεξη 3) παρουσιάζεται το πολιτικό, κοινωνικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο της δεκαετίας του 1960 με έμφαση στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1964. Κατόπιν παρουσιάζεται το πρώτο από τα τρία κομβικά σημεία γύρω από τα οποία αναπτύχθηκε η διαμάχη: το ζήτημα της συνέχειας του ελληνισμού. Στο δεύτερο μέρος (Διάλεξη 4) παρουσιάζονται τα δύο επόμενα κομβικά σημεία γύρω από τα οποία αναπτύχθηκε η διαμάχη. Το πρώτο από αυτά ανατέμνει τη σχέση του ελληνισμού με τους εχθρούς του όπως αυτή διακρίνεται στις σελίδες του εγχειριδίου. Το δεύτερο επικεντρώνεται στις κατηγορίες των πολεμίων πως το βιβλίο υιοθετεί μία μαρξιστική, ταξική ανάλυση του παρελθόντος. Στο τρίτο μέρος (Διάλεξη 5), παρουσιάζονται τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα και επιχειρείται μία εξήγηση για την ηγεμονία του λόγου των πολεμίων, ο οποίος κατά τη διάρκεια της διαμάχης εκκινώντας από το δεξιό άκρο του πολιτικού φάσματος διείσδυσε αποτελεσματικά στο χώρο του φιλελεύθερου κέντρου.

    Λέξεις κλειδιάΣχολική ιστορία, έθνος, Βυζάντιο, Κώστας Καλοκαιρινός

  • 3 - "Παραπέταξαν το Θεό και το Έθνος"

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: «Παραπέταξαν το Θεό και το Έθνος»: Η διαμάχη για το αναγνωστικό του Ζαχαρία Παπαντωνίου «Τα Ψηλά Βουνά» (1919)

    Το τρίτο μάθημα εκδηλώνεται επίσης σε τρεις διαλέξεις (6, 7 και 8). Όπως φαίνεται στον τίτλο πραγματεύεται τη διαμάχη που αναπτύχθηκε το 1919 γύρω από «Τα Ψηλά Βουνά», το πιο σημαντικό από τα δεκατρία αναγνωστικά της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1917-20. Το αναγνωστικό αυτό υπήρξε αναμφίβολα η πιο προωθημένη, υποδειγματική από λογοτεχνική άποψη, έκφραση του τριπλού αναπροσανατολισμού της σχολικής γνώσης που επιδίωκαν τότε οι εκφραστές του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού: Δημοτική γλώσσα με γραμματική και συντακτική συνέπεια, έμμεση διαπαιδαγώγηση των μαθητών σύμφωνα με τις προτροπές της Νέας Αγωγής, και αστική ιδεολογία με έμφαση στον ορθόλόγο ως μέσο για την επίτευξη της συλλογικής προόδου. Ένα επιπλέον χαρακτηριστικό του βιβλίου ήταν η πλήρης απουσία από τις σελίδες του επεισοδίων από την ιστορία του ελληνικού έθνους, πράγμα εντελώς ασυνήθιστο για τα αναγνωστικά της εποχής εκείνης. Οι διαλέξεις, ωστόσο, δεν επικεντρώνονται στις παιδαγωγικές και γλωσσικές διαστάσεις του βιβλίου αλλά παραδοχές για το έθνος που υποκρύπτονται στις αφηγηματικές του επιλογές. Πράγματι, κατά τη διάρκεια της διαμάχης, που αναπτύχθηκε στο πρώτο μισό του 1919, διατυπώθηκαν για πρώτη φορά με σαφήνεια τρεις διακριτές μεταξύ τους οπτικές για την έννοια του έθνους (του έθνους γενικά και του ελληνικού έθνους ειδικότερα). Η πρώτη ήταν η οπτική των συντηρητικών διανοουμένων που πρότασσε το τρίπτυχο Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια και έδινε έμφαση στην καθαρεύουσα γλώσσα και την ιστορία της ελληνικής αρχαιότητας. Η δεύτερη ήταν η οπτική των ρομαντικών διανοουμένων που επιχείρησαν να αναδείξουν την πολιτισμική συνέχεια του ελληνισμού, την ιστορία της βυζαντινής περιόδου και το ιδανικό της αυτοθυσίας για την πατρίδα. Η τρίτη ήταν η οπτική των φιλελεύθερων και σοσιαλιστών διανοουμένων, η οποία πρότασσε την συνείδηση του ανήκειν και την πολιτική ενότητα, δίνοντας έμφαση όχι στο παρελθόν, αλλά στο παρόν και το μέλλον.

    Λέξεις κλειδιά: Αναγνωστικά, Ψηλά Βουνά, Ζαχαρίας Παπαντωνίου, έθνος, εθνική ταυτότητα

  • 4 - Aνήκει το Βυζάντιο στην ελληνική ιστορία;

    Περιγραφή θεματικής ενότηταςΑνήκει το Βυζάντιο στην ελληνική ιστορία; Η «μικρή» Ιστορία του Ελληνικού Έθνους του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου (1853)

    Το μάθημα αυτό(αντιστοιχεί στη διάλεξη 9) επικεντρώνεται στην πρώτη μονότομη Ιστορία του Ελληνικού Έθνους που έγραψε το 1853 ο θεωρούμενος ως εθνικός μας ιστοριογράφος Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Το βιβλίο υποβλήθηκε τότε στην αρμόδια επιτροπή του Υπουργείου Παιδείας προκειμένου να εγκριθεί ως σχολικό εγχειρίδιο μα απορρίφθηκε. Εκείνο που κυρίως ενδιαφέρει εδώ είναι οι λόγοι της απόρριψης. Σε αντίθεση με τις σημερινές παραδοχές για  την ιστορία του ελληνικού έθνους η κυρίαρχη άποψη κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα δεν αποδεχόταν την Βυζαντινή Αυτοκρατορία ως μέρος της προγονικής μας ιστορίας. Το βιβλίο του Παπαρρηγόπουλου απορρίφθηκε ακριβώς γι’ αυτό: επειδή ήταν το πρώτο που περιλάμβανε την περίοδο του Βυζαντίου παρουσιάζοντάς την ως μία τρίτη εποχή αυτονομίας του ελληνικού έθνους που γεφύρωνε τις άλλες δύο (την κλασσική αρχαιότητα και το νέοελληνισμό).

    Λέξεις κλειδιά: Σχολική Ιστορία, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ελληνικό έθνος, Βυζάντιο

  • 5 - Aυτονομία της Ελλάδος ετάφη ζώσα εις...

    Περιγραφή θεματικής ενότητας«Η αυτονομία της Ελλάδος ετάφη ζώσα εις την μάχην της Χαιρωνείας»: Το ελληνικό έθνος στον Γεροστάθη του Λέοντος Μελά (1858)

    «Ο Γεροστάθης» του Λέοντα Μελά υπήρξε το σημαντικότερο και μακροβιότερο αναγνωστικό που πέρασε από τα ελληνικά δημοτικά σχολεία κατά τον 19ο αιώνα. Στο μάθημα αυτό (αντιστοιχεί στη διάλεξη 13) επιχειρείται να απαντηθεί το ακόλουθο ερώτημα: Ποια αντίληψη για το ελληνικό έθνος και την ιστορία του διατρέχει το παιδικό αυτό βιβλίο και πόσο σχετίζεται με εκείνη που θα καθιερωθεί λίγα χρόνια αργότερα από το έργο του εθνικού μας ιστοριογράφου Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου; Από τη διερεύνηση διαπιστώνεται ότι στις σελίδες του Γεροστάθη αποτυπώνεται η οπτική που είχε για την ελληνική ιστορία ο σκληρός πυρήνας των Διαφωτιστών. Η αντίληψη δηλαδή ότι ως ιστορία της Ελλάδας λογίζεται η Αρχαία Ιστορία και μόνον αυτή. Η περίοδος του Βυζαντίου δεν θεωρείται ελληνική ιστορία, ενώ αμφιθυμική είναι η στάση του βιβλίου για την περίοδο της κυριαρχίας των Μακεδόνων.

    Λέξεις κλειδιά: Σχολική Ιστορία, Λέων Μελάς, Γεροστάθης,  ελληνικό έθνος, Βυζάντιο, Μακεδόνες

  • 6 - Έθνος και σχολική ιστορία

    Περιγραφή θεματικής ενότηταςΈθνος και σχολική ιστορία στην Ελλάδα: Ο κανόνας, οι αποκλίσεις, οι διαμάχες (1858-2007)

    Στο τελευταίο αυτό μάθημα (καλύπτεται από τις διαλέξεις 10 και 11) επιχειρείται η εξαγωγή ορισμένων γενικών συμπερασμάτων. Από τη συγκριτική αποτίμηση όλων των περιπτώσεων που μελετήθηκαν διαφαίνεται ότι δύο κυρίως επικριτικές αναφορές εμφανίζονται και στα τρία αποσυρθέντα βιβλία: α. η αμφισβήτηση της τρισχιλιετούς συνέχειας του ελληνισμού και β. η απουσία αρνητικών στερεοτύπων για τους εχθρούς των Ελλήνων. Οι διαπιστώσεις αυτές στρέφουν την προσοχή μας στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα όταν με την καθοριστική συμβολή του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου καθιερώθηκε μια ορισμένη οπτική για την ελληνική ιστορία. Στη βάση αυτής της αφήγησης αναδομήθηκε ακολούθως η ελληνική εθνική ταυτότητα ενσωματώνοντας εκτός από την αρχαία και τη βυζαντινή παράδοση. Ταυτόχρονα, υπό την επήρεια του εθνικισμού που κορυφώθηκε την ίδια περίοδο αναμορφώθηκε επίσης τόσο το περιεχόμενο της εθνικής συνείδησης όσο και ο τρόπος ενστάλαξής του στους μαθητές. Όλα τούτα αποτέλεσαν τον νέο κανόνα της σχολικής ιστορίας που παγιώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα. Έκτοτε κάθε απόκλιση από τον κανόνα αυτό θα προκαλεί έντονες αντιδράσεις και θα στιγματίζεται ως προδοτική. Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται αντιστικτικά από την ανάλυση του παιδικού βιβλίου «Ο Γεροστάθης» του Λέοντα Μελά, το οποίο αξιοποιήθηκε ως αναγνωστικό πριν την παγίωση του κανόνα και, ακριβώς γι’ αυτό, περιέχει ιστορικές αφηγήσεις και παραδοχές αδιανόητες για τα σχολικά βιβλία του 20ού αιώνα.

    Λέξεις κλειδιά: διαμάχη, εθνικό μέτωπο, εθνική συνείδηση

  • Βιβλιογραφία

    • John Foot, Italy’s Divided Memory, Palgrave Macmillan, Νέα Υόρκη 2009
    • Steven Grosby, Nationalism: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2005
    • Giorgos Kokinos and Panayiotis Gatzotis, “The Deviation from the Norm: Greek History School Textbooks Withdrawal from Use in Classroom since the 1980s”, International Textbook Research, τόμ. 30, τχ. 1, 2008, σελ. 535-54
    • Peter Mackridge, Language and National Identity in Greece 1766-1976, Oxford University Press, Οξφόρδη 2009
    • Anthony D. Smith, The Ethnic Origins of Nations, Blackwell, Οξφόρδη 1986.
    • Νιαζί Κιζιλγιουρέκ, Κύπρος: Το αδιέξοδο των εθνικισμών, Μαύρη Λίστα, Αθήνα 1999
    • Χριστίνα Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία στα Ελληνικά Σχολεία (1834-1914), ΙΑΕΝ, Αθήνα 1988
    • Άννα Φραγκουδάκη και Θάλεια Δραγώνα (επιμ.), «Τί είν’ η πατρίδα μας;» Εθνοκεντρισμός στην εκπαίδευση, Αλεξάνδρεια Αθήνα, 1997
    • Δημήτρης Χαραλάμπους και Αχιλλέας Καψάλης, Σχολικά Εγχειρίδια: Θεσμική εξέλιξη και σύγχρονη προβληματική, Μεταίχμιο, Αθήνα 2008.
    • Βιντεοδιαλέξεις