Περιγραφή θέματος

  • Γενικά

    Ιστορία της Εκπαίδευσης ΙΙ: Ο Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός, 1888-1976

    Διδάσκων : Χάρης Αθανασιάδης

    Περιγραφή μαθήματος Αντικείμενο του μαθήματος είναι το γλωσσικό ζήτημα και το κίνημα του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού. Η αφήγηση ξεκινά από το 1888, όταν ο Γιάνης Ψυχάρης εξέδωσε το βιβλίο «Το ταξίδι μου», το οποίο λειτούργησε ως μανιφέστο του Δημοτικισμού, και καταλήγει στο 1976, όταν νομοθετείται η δημοτική γλώσσα ως γλώσσα της εκπαίδευσης. Η έμφαση, ωστόσο, δίνεται στην περίοδο ανάμεσα στο 1908 και το 1940, όταν συγκροτείται το κίνημα του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού και ξεσπούν οι έντονες διαμάχες γύρω από τις αλλεπάλληλες προσπάθειες για μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που θα συντόνιζε το σχολείο με τις ουσιώδεις αλλαγές που συντελούνταν τότε στην ελληνική κοινωνία –αλλαγές εθνικού, κοινωνικού και πολιτικού χαρακτήρα. Στο φακό της ανάλυσης τίθενται κυρίως τα λεγόμενα «Αθεϊκά του Βόλου» (1908-1911), τα αναγνωστικά βιβλία της τριετίας 1917-20, τα «Μαρασλειακά» (1924-26) και η σχέση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου με τη δημοτική γλώσσα.

    Μαθησιακοί Στόχοι Μαθήματος:

    1. Να διακρίνουν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες τις αντιπαρατιθέμενες θέσεις γύρω από το γλωσσικό ζήτημα, όπως αυτό εκδιπλώθηκε κατά τη διάρκεια κυρίως του μεσοπολέμου.
    2. Να μάθουν τις σημαντικότερες εκπαιδευτικές και κοινωνικές διαμάχες που αναπτύχθηκαν με επίκεντρο τη γλώσσα από τα τέλη του 19ου αιώνα ως τη Μεταπολίτευση.
    3. Να μάθουν τις πιο σημαντικές διαστάσεις του κινήματος που ονομάστηκε Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός (πρόσωπα, οργανώσεις, έντυπα, δράσεις).
    4. Να κατανοήσουν τις αιτίες (εθνικές, οικονομικές και πολιτικές) για τις οποίες το γλωσσικό ζήτημα αναδύθηκε ως κρίσιμο κοινωνικό ζήτημα στα τέλη του 19ου αιώνα και του λόγους για τους οποίους το κίνημα του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού  αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια κυρίως του μεσοπολέμου.

    Λέξεις κλειδιά Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός, γλωσσικό ζήτημα, Δημοτική γλώσσα, καθαρεύουσα γλώσσα, Νέα Αγωγή, Σχολείο Εργασίας, σχολικά εγχειρίδια, εθνική ταυτότητα, εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, Δημήτρης Γληνός, Μανόλης Τριανταφυλλίδης, Αλέξανδρος Δελμούζος

  • 1 - Η δεκαετία του 1880: οι απαρχές του Δημοτικισμού

    Περιγραφή θεματικής ενότητας : Στο πρώτο μάθημα (διάλεξη 1) παρουσιάζεται αρχικά ο τρόπος με τον οποίο εμφανίζεται και καταξιώνεται η δημοτική γλώσσα ως γλώσσα της ποίησης κατά την δεκαετία του 1880 (με εστίαση κυρίως στο έργο του Κωστή Παλαμά) και, στη συνέχεια, η δοκιμιακή υποστήριξή της από τον γλωσσολόγο Γιάνη Ψυχάρη στο βιβλίο του «Το ταξίδι μου». Κατόπιν επιχειρείται μία εξήγηση της εμφάνισης του δημοτικισμού σε αυτή τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο με ανάλυση του ακόλουθου αποσπάσματος από το βιβλίο του Peter Mackridge, Γλώσσα και εθνική ταυτότητα στην Ελλάδα 1766-1976 (σ. 289-290): «Ο δημοτικισμός θεωρούσε τη γλώσσα και το έθνος ζωντανούς οργανισμούς και όχι στατικές οντότητες. Στηριζόταν στην πεποίθηση ότι η γλώσσα και η κουλτούρα του ελληνικού πληθυσμού της υπαίθρου αντιπροσώπευαν τη φυσική, σύγχρονη συνέχεια της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και κουλτούρας και ότι τα κοινά στοιχεία των διαλέκτων που μιλούσε ο ελληνικός λαός θα πρέπει να διαμορφώσουν τη βάση της γραπτής γλώσσας που χρησιμοποιούνταν στη λογοτεχνία, στην εκπαίδευση, στη διοίκηση και σε κάθε τομέα της ζωής γενικά, εκτός από το εκκλησιαστικό τελετουργικό. Ειδικότερα, η μελέτη της νεοελληνικής γλώσσας, των δημοτικών τραγουδιών, των λαϊκών παραμυθιών, των παροιμιών και άλλων εκφάνσεων του παραδοσιακού αγροτικού βίου θα έπρεπε να παίζει πρωτεύοντα ρόλο στην εκπαίδευση. Απώτατος στόχος ήταν η σύμπηξη του έθνους ,τόσο γεωγραφικά (οι Έλληνες του βασιλείου με τους Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) όσο και ιστορικά, ώστε να καταστεί μια ενιαία, ενοποιημένη και ομογενοποιημένη φαντασιακή κοινότητα».

    Λέξεις κλειδιάΔημοτικισμός, Γεώργιος Δροσίνης, Κωστής Παλαμάς, Γιάνης Ψυχάρης, «Το Ταξίδι μου», Έθνος και γλώσσα

  • 2 - Από τα «Ευαγγελικά» στα «Αθεϊκά». Ο δημοτικισμός κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα.

    Περιγραφή θεματικής ενότητας Στο μάθημα αυτό παρουσιάζονται οι προσπάθειες της πρώτης γενιάς των δημοτικιστών να καταξιώσουν τη δημοτική γλώσσα αξιοποιώντας την και σε άλλα είδη του λόγου πέραν της ποίησης. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται σε μία από αυτές τις προσπάθειες –την απόδοση της Καινής Διαθήκης στη δημοτική γλώσσα, που επιχείρησε ο Αλέξανδρος Πάλλης– η οποία απέληξε στα επεισόδια που έμειναν γνωστά ως «Ευαγγελικά» (2001). Η διάλεξη καταλήγει με ανάλυση ενός αποσπάσματος από το βιβλίο του Φώτη Φωτιάδη Το γλωσσικόν ζήτημα και η εκπαιδευτική μας αναγέννησις (1902), το βιβλίο δηλαδή που σηματοδότησε την έναρξη του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού.

    Λέξεις κλειδιάΑργύρης Εφταλιώτης, Αλέξανδρος Πάλλης, Ιστορία της Ρωμιοσύνης, Ευαγγελικά, Φώτης Φωτιάδης, Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός

  • 3 - Τα «Αθεϊκά» του Βόλου

    Περιγραφή θεματικής ενότητας Η διάλεξη αυτή επικεντρώνεται στο πρωτοποριακό εκπαιδευτικό πείραμα που επιχείρησε ο παιδαγωγός Αλέξανδρος Δελμούζος στο Παρθεναγωγείο του Βόλου. Στα τρία μόλις χρόνια λειτουργίας του Παρθεναγωγείου (1908-1911), δοκιμάστηκαν όλα όσα θα αποτελέσουν αργότερα τους κοινούς τόπους του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού: Η χρήση της δημοτικής γλώσσας, η εγκατάλειψη του κλασικισμού με στροφή στη μελέτη του νέου ελληνισμού και η μαθητοκεντρική διδασκαλία –ο αναπροσανατολισμός δηλαδή του περιεχομένου της εκπαίδευσης, του μέσου της διδασκαλίας και της παιδαγωγικής σχέσης δασκάλου μαθητή. Εκεί επίσης, στη δημόσια διαμάχη που θα ξεσπάσει το 1911 και θα οδηγήσει στην διακοπή της λειτουργίας του Παρθεναγωγείου (στα λεγόμενα «Αθεϊκά»), θα κρυσταλλωθούν ιδεολογικά και πολιτικά τα δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα: Ο Δελμούζος ενσαρκώνει τις δυνάμεις του φιλελεύθερου αστισμού στο χώρο της εκπαίδευσης –ό,τι δηλαδή θα εκφράσει την ίδια εποχή ο Ελευθέριος Βενιζέλος στην πολιτική. Ο επίσκοπος Δημητριάδος, που ηγείται της εκστρατείας εναντίον του Παρθεναγωγείου, ενσαρκώνει αντιθέτως τις σκοταδιστικές, καθυστερημένες δυνάμεις του συντηρητισμού, τις επιβιώσεις της προαστικής κοινωνίας και ιδεολογίας του 19ου αιώνα –τις δυνάμεις, δηλαδή, που θα συσπειρωθούν λίγο αργότερα γύρω από τον βασιλιά Κωνσταντίνο.

    Λέξεις κλειδιά: Αλέξανδρος Δελμούζος, Παρθεναγωγείο του Βόλου, Αθεϊκά, Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός, Νέα Αγωγή

  • 4 - Η Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1917-1920

    Περιγραφή θεματικής ενότητας Το μάθημα επικεντρώνεται στην πρώτη απόπειρα να εφαρμοστούν σε πανελλαδική κλίμακα οι απόψεις των δημοτικιστών για τη γλώσσα της εκπαίδευσης, το περιεχόμενό της και τη μέθοδο διδασκαλίας. Στη διάρκεια της τριετίας 1917-20 η προσπάθεια θα περιοριστεί στις τέσσερις πρώτες τάξεις του δημοτικού, με το βάρος να δίδεται στην συγγραφή νέων, κατάλληλων για τους σκοπούς της μεταρρύθμισης αναγνωστικών. Γράφτηκαν συνολικά 13 αναγνωστικά. Ως καλύτερο από αυτά θεωρήθηκε το αναγνωστικό «Τα Ψηλά Βουνά», που έγραψε ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου για την Γ΄ Δημοτικού.  «Τα Ψηλά Βουνά» αποτέλεσαν πράγματι την πιο προωθημένη, υποδειγματική από λογοτεχνική άποψη, έκφραση του τριπλού αναπροσανατολισμού της σχολικής γνώσης που επιδίωκαν οι εκφραστές του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού: Δημοτική γλώσσα με γραμματική και συντακτική συνέπεια, έμμεση διαπαιδαγώγηση των μαθητών σύμφωνα με τις προτροπές της Νέας Αγωγής, και αστική ιδεολογία με έμφαση στον ορθό λόγο ως μέσο για την επίτευξη της συλλογικής προόδου. Ακριβώς όμως για το λόγο αυτό προσέλκυσαν τα βέλη των αντιπάλων της μεταρρύθμισης. Τελικώς, «Τα Ψηλά Βουνά», μαζί με τα άλλα 12 αναγνωστικά της μεταρρύθμισης, αποσύρθηκαν από τα σχολεία, όταν η εκλογική ήττα των βενιζελικών (Νοέμβριος του 1920) οδήγησε σε εκδίωξη των μεταρρυθμιστών από το υπουργείο Παιδείας και σε ακύρωση της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας.

    Λέξεις κλειδιά: Δημήτρης Γληνός, Αλέξανδρος Δελμούζος, Μανόλης Τριανταφυλλίδης, Ζαχαρίας Παπαντωνίου, Αναγνωστικά, Τα Ψηλά Βουνά, Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση, έθνος, εθνική ταυτότητα

  • 5 - Τα «Μαρασλειακά» (1924-26). Μια χαρακτηριστική στιγμή της διαμάχης

    Περιγραφή θεματικής ενότητας Το μάθημα αναφέρεται στο δεύτερο μεταρρυθμιστικό εγχείρημα που δρομολογήθηκε ύστερα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν οι τρεις επιφανείς του Εκπαιδευτικού Ομίλου (ο Δημήτρης Γληνός, ο Αλέξανδρος Δελμούζος και ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης) ανέλαβαν ξανά τις θέσεις κλειδιά του υπουργείου της Παιδείας. Ως κεντρικός στόχος τη φορά αυτή προτάχθηκε η διαμόρφωση ενός νέου τύπου δασκάλου που θα εμπνέεται από τις παιδαγωγικές και κοινωνικές αντιλήψεις του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού. Για τούτο η προσπάθεια επικεντρώθηκε στα δύο καθ’ ύλην αρμόδια και συναρτώμενα μεταξύ τους ιδρύματα: Το Μαράσλειο Διδασκαλείο, το οποίο εκπαίδευε δασκάλους, και την Παιδαγωγική Ακαδημία, η οποία εκπαίδευε καθηγητές για το Διδασκαλείο. Ιδρύθηκε επίσης ένα Πρότυπο Δημοτικό, προσαρτημένο στο Διδασκαλείο, το οποίο λειτουργούσε ως πεδίο εφαρμογής των νέων προγραμμάτων και μεθόδων. Η προσπάθεια αυτή ανακόπηκε το 1926 από την δικτατορία του Παγκάλου, ύστερα από τα λεγόμενα «Μαρασλειακά» –τη διαμάχη που ξέσπασε με αφορμή τον τρόπο που δίδασκε την Ιστορία η καθηγήτρια του Διδασκαλείου Ρόζα Ιμβριώτη.

    Λέξεις κλειδιά : Δημήτρης Γληνός, Αλέξανδρος Δελμούζος, Ρόζα Ιμβριώτη, Ιστορία, Επανάσταση του 1821, Μαρασλειακά

  • 6 - Ο παιδαγωγός Μιχάλης Παπαμαύρος και το «Σχολείο Εργασίας»

    Περιγραφή θεματικής ενότητας Η διάλεξη επικεντρώνεται στην προσωπικότητα, το έργο και τις παιδαγωγικές απόψεις του Μιχάλη Παπαμαύρου. Ο Μιχάλης Παπαμαύρος είχε επιλεγεί από τον Αλέξανδρο Δελμούζο ως υποδιευθυντής του Μαρασλείου Διδασκαλείου κατά τη διετία των «Μαρασλειακών» (1924-26), ακριβώς επειδή είχε ασχοληθεί ιδιαίτερα με τη θεωρία και πρακτική του «Σχολείου Εργασίας». Ορισμένες πτυχές του Σχολείου Εργασίας, όπως ο τρόπος οργάνωσης της διδακτέας ύλης και η παιδαγωγική μέθοδος είναι τα κεντρικά σημεία γύρω από τα οποία αναπτύσσεται η διάλεξη.

    Λέξεις κλειδιά: Μιχάλης Παπαμαύρος, Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός, Σχολείο Εργασίας, Μαράσλειο Διδασκαλείο, Νέα Αγωγή

  • 7 - Οι δάσκαλοι της «Αντίδρασης»

    Περιγραφή θεματικής ενότητας : Στη διάλεξη αυτή σκιαγραφείται το πορτραίτο των καθαρευουσιάνων δασκάλων, οι οποίοι κατά την περίοδο του μεσοπολέμου εναντιώθηκαν στην αστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Πρόκειται για μια μικρή, αλλά δυναμική ομάδα, η οποία συσπειρωνόταν γύρω από το εκπαιδευτικό περιοδικό «Ερμής», είχε σημαντικά ερείσματα στη Διδασκαλική Ομοσπονδία (τη συνδικαλιστική οργάνωση των δασκάλων) και εκλεκτικές συγγένειες με την αντιβενιζελική πολιτική παράταξη. Όσο οι δημοτικιστές κυριαρχούσαν, στη διάρκεια κυρίως της δεκαετίας του 1920, οι καθαρευουσιάνοι δάσκαλοι συμμετείχαν συστηματικά στον πόλεμο φθοράς που είχαν εξαπολύσει οι συντηρητικοί διανοούμενοι εναντίον των μεταρρυθμιστικών εγχειρημάτων. Όταν αργότερα, κατά τη δεκαετία του 1930, το πολιτικό κλίμα ήταν πιο ευνοϊκό για τις συντηρητικές δυνάμεις, ορισμένοι από αυτούς θα διεισδύσουν σε κρίσιμες θέσεις του κρατικού μηχανισμού και λειτουργήσουν αποτελεσματικότερα ως δυνάμεις ανάσχεσης του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού.

    Λέξεις κλειδιά : Αντώνης Καραγιάννης, Μεσοπόλεμος, περιοδικό Ερμής, καθαρεύουσα, συνδικαλισμός των δασκάλων

  • 8 - Η δεύτερη γενιά των δημοτικιστών δασκάλων

    Περιγραφή θεματικής ενότητας : Στο μάθημα αυτό σκιαγραφείται το πορτραίτο της δεύτερης γενιάς των δημοτικιστών δασκάλων –της γενιάς δηλαδή που μεσουράνησε επαγγελματικά κατά τη δεκαετία του 1930. Ως μελέτη περίπτωσης επιλέγεται ένας συγκεκριμένος δάσκαλος, ο Γεώργιος Δάνος, που εργάστηκε κυρίως στο νομό Ιωαννίνων. Παρακολουθούμε λεπτομερώς την μορφωτική του σκευή, την συνδικαλιστική του δράση, τη συγγραφική του δραστηριότητα και τέλος την επαγγελματική του εξέλιξη. Από την τυπική αυτή περίπτωση συνάγεται πως υπήρξε πράγματι μια δεύτερη γενιά δημοτικιστών δασκάλων με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, σοσιαλίζουσα πολιτική ταυτότητα και αξιοπρόσεχτο συγγραφικό έργο –έργο που επικεντρωνόταν κυρίως στην ψυχολογία του παιδιού– η οποία όμως δεν μπόρεσε να ορίσει τους προσανατολισμούς της εκπαίδευσης καθώς τσακίστηκε στις μυλόπετρες της δικτατορίας του Μεταξά.

    Λέξεις κλειδιά : Γεώργιος Δάνος, μεσοπόλεμος, δημοτικιστές δάσκαλοι, συνδικαλισμός των δασκάλων, Διδασκαλείο, Νέα Αγωγή

  • 9 - Ο Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός και το καθεστώς της 4ης Αυγούστου

    Περιγραφή θεματικής ενότητας : Κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου οι πιο δραστήριοι από τους δημοτικιστές συνεργάστηκαν στο πολιτικό επίπεδο με τους βενιζελικούς, ενώ οι καθαρευουσιάνοι με τους αντιβενιζελικούς. Υπήρξαν ωστόσο ορισμένοι πολιτικοί του αντιβενιζελικού χώρου που στήριξαν την δημοτική γλώσσα. Ένας από αυτούς ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς. Στο μάθημα αυτό δίνεται μια απάντηση σε αυτό το φαινομενικά παράδοξο γεγονός. Υποστηρίζεται ότι η δημοτική γλώσσα προκρίθηκε ως άξονας της εκπαιδευτικής πολιτικής του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου όχι ευθύς εξαρχής, αλλά στα τέλη του 1938, όταν ο Μεταξάς αποπειράθηκε το άλμα από μια δικτατορία που επικάθηται δια της βίας στην κοινωνία σε ένα φασιστικό κράτος που ενσωματώνει την κοινωνία δια της ιδεολογίας και δράσης. Ως κοινωνικό υποκείμενο στην πορεία αυτή συγκροτήθηκε και αξιοποιήθηκε η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ), η λειτουργία της οποίας συνδέθηκε ποικιλότροπα με το σχολείο. Για την ανάπτυξη και τη λειτουργικότητά της χρειάστηκαν κάμποσα προαπαιτούμενα. Ανάμεσα στα πιο κρίσιμα ήταν η δημοτική γλώσσα.

    Λέξεις κλειδιά: Ιωάννης Μεταξάς, Εθνική Οργάνωση Νεολαίας, Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός, δημοτικιστές, Μανόλης Τριανταφυλλίδης, Αναγνωστικά

  • 10 - Εκπαιδευτικά συνδικάτα και εκπαιδευτικός Δημοτικισμός

    Περιγραφή θεματικής ενότητας : Η διάλεξη αυτή ξεκινά από την υπόθεση ότι οι συνδικαλιστικές οργανώσεις των εκπαιδευτικών επηρεάζουν σε κάποιο βαθμό την εκπαιδευτική πολιτική του κράτους. Με βάση αυτή την υπόθεση επικεντρώνεται στον εκπαιδευτικό λόγο της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας του μεσοπολέμου –από τη στιγμή της ίδρυσής της, το 1922, ως τη στιγμή της διάλυσής της το 1935. Ως προς τη γλωσσική διαμάχη, διαπιστώνεται ότι ύστερα από μια αρχική αποστασιοποίηση, η Διδασκαλική Ομοσπονδία θα ταχθεί (από το 1924 και μετά) υπέρ της δημοτικής γλώσσας. Ανάλογα με τις διακυμάνσεις στην πολιτική σκηνή, η επιλογή της αυτή θα την οδηγήσει άλλοτε σε στενή συνεργασία και άλλοτε σε αντιπαράθεση με το υπουργείο της Παιδείας.

    Λέξεις κλειδιά : Διδασκαλική Ομοσπονδία, Εκπαιδευτικός Δημοτικισμός, Παναγής Δημητράτος, συνδικαλισμός των δασκάλων

  • Βιβλιογραφία