Περιγραφή θέματος

  • Γενικά

    Η Αρχαιολογία της Ανθρώπινης Εξέλιξης

    Διδάσκων: Αναπλ. Καθηγητής Μιχάλης Π. Φωτιάδης

  • Μάθημα 1

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Περίγραμμα της ιστορίας του πεδίου (1800 - σήμερα). Θεμελιώδεις έννοιες / ορισμοί.

    Λέξεις κλειδιά: Βιολογική εξέλιξη, φυλογονία, “επιβίωση του καλύτερα προσαρμοσμένου”, “φυσική επιλογή”, Darwin, πρωτόγονα (primitive) & νεόκτητα (derived) χαρακτηριστικά, βιολογικό είδος.

  • Μάθημα 2

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Κλίμακες χρόνου & μέθοδοι χρονολόγησης. Διεθνείς συντομογραφίες για τις χρονολογήσεις. Κ. Λινναίος, Systema Naturae, τα Πρωτεύοντα (primates) & τα χαρακτηριστικά τους. Οι ανθρωποειδείς πίθηκοι & η διάκρισή τους από τα υπόλοιπα πρωτεύοντα.

    Λέξεις κλειδιά: Κάρολος Λινναίος, Systema Naturae.

  • Μάθημα 3

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Φυλογονία των ανθρωποειδών πιθήκων & ανθρωπιδών από την εξαφάνιση των δεινοσαύρων (65 Ma) μέχρι την όψιμη Μειόκαινο (7-5 Ma). Ορισμός / -οί των ανθρωπιδών. Απολιθώματα ανθρωπιδών της όψιμης Μειοκαίνου & της Πλειοκαίνου. Φυλετικός διμορφισμός. Διποδισμός: ποια ήταν τα προσαρμοστικά του πλεονεκτήματα;

    Λέξεις κλειδιά: Sahelanthropus, Orrorin, Ardipithecus kadabba, Ardipithecus ramidus. Australopithe cus anamensis, φυλετικός διμορφισμός.

  • Μάθημα 4

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Απολιθώματα της όψιμης Πλειοκαίνου & πρώιμης Πλειστοκαίνου (3,3 – 1,4 Ma). Εργαλεία: ορισμός. Χρήσεις (& προετοιμασία) εργαλείων από είδη εκτός των ανθρωπιδών (& των ανθρωποειδών πιθήκων).

    Λέξεις κλειδιά: Australopithecus, Paranthropus, Homo habilis, Cebus libidinosus, Τρίγωνο του Αφάρ, Λίμνη Τουρκάνα, Koobi Fora.

  • Μάθημα 5

    Περιγραφή θεματικής ενότητας:  Από τα «αστροπελέκια» (‘ceraunia’) του Μεσαίωνα στα «λίθινα εργαλεία» του 19ου αιώνα. Η αναγνώριση των λίθινων εργαλείων σήμερα (α): πρώτες ύλες & τα μυστικά της κογχοειδούς θραύσης. Τα αρχαιότερα λίθινα εργαλεία (Α. Αφρική). Θέσεις με πρώιμα εργαλεία στη Ν. Αφρική.

    Λέξεις κλειδιά: Kογχοειδής θράυση, Ολδόβια λιθοτεχνία.

  • Μάθημα 6

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Η αναγνώριση των λίθινων εργαλείων σήμερα (β): τεχνικά χαρακτηριστικά & άλλα κριτήρια. Τυπολογικές (σε αντίθεση με τεχνολογικές) προσεγγίσεις. Βασικές τεχνικές κατασκευής λίθινων εργαλείων (2,5-1,5 Ma). Τεχνολογικές/πειραματικές προσεγγίσεις & τα πλεονεκτήματά τους.

    Λέξεις κλειδιά: Απολέπιση, πυρήνας, φολίδα, απολέπισμα, κρουστήρας, γωνία θραύσης.

  • Μάθημα 7

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Τι μας δείχνουν τα Ολδόβια εργαλεία για τις ικανότητες των H. habilis; Θα μπορούσαν συγγενικά μας είδη (π.χ., το είδος Pan paniscus) να μετατρέψουν πέτρες σε εργαλεία; Πειραματισμοί με (& μαθήματα από) έναν χιμπατζή. Λίθινα εργαλεία & η διαφοροποίηση των ημισφαιρίων του εγκεφάλου στο γένος Homo.

    Λέξεις κλειδιά: Κάνζι, Πανμπανίσα.

  • Μάθημα 8

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Χρήσεις των Ολδόβιων εργαλείων: πειραματικές προσεγγίσεις & εξέταση ιχνών χρήσης. Αρχαιολογικές θέσεις της Ολδόβιας: από τι αποτελούνται & πως σχηματίστηκαν (δηλ., τι ειδών ανθρώπινες δραστηριότητες αντιπροσωπεύουν;) Προβλήματα διατήρησης. Πρώιμοι Homo: κυνηγοί ή πτωματοφάγοι; Χρήση/έλεγχος της φωτιάς;

    Λέξεις κλειδιά: Πειραματική αρχαιολογία, ερμηνευτικά μοντέλα, Louis Binford.

  • Μάθημα 9

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Η Πλειστόκαινος (2,6 Ma – 11,7 ka) & οι περίοδοι των παγετώνων. H. ergaster/erectus: απολιθώματα, το χρονικό της ανεύρεσης τους & η διασπορά τους (Αφρική, Ασία, Ευρώπη). Η «έξοδος» του γένους Homo από την Αφρική. Ποικιλίες του είδους H. erectus/ergaster: Atapuerca (Β. Ισπανία) & H. antecessor. Αχελαία λιθοτεχνία: χειροπελέκεις, η κατασκευή, χρήσεις, & η γεωγραφική & χρονολογική διασπορά τους. Απόγονος του H. ergaster: H. heidelbergensis σε Αφρική & Ευρώπη.

    Λέξεις κλειδιά: Ισοτοπικό Σταδιο (MIS), ‘Έξοδος από την Αφρική’, Dmanisi, Ιάβα, Αταπουέρκα, Homo antecessor, χειροπέλεκυς, St Acheul.

  • Μάθημα 10

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: H. heidelbergensis & οι απόγονοί του στην Ευρώπη/Δ. Ασία: Νεάντερταλ – (H. neanderthalensis). Η απεικόνιση των Νεάντερταλ από τον 19ο στον 21ο αιώνα. H τεχνική Levallois & η διασπορά της σε Ευρώπη, Μ. Ανατολή & Αφρική. Νεάντερταλ & H. sapiens στην Εγγύς Ανατολή. Νεάντερταλ ταφές (Amud, Kebara, Shanidar, Γαλλία).

    Λέξεις κλειδιά: Λεβαλλουά (Levallois), Μουστέρια εργαλεία, Σπήλαιο Shanidar.

  • Μάθημα 11

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: H. heidelbergensis & οι απόγονοί του στην Αφρική: H. sapiens. Aπολιθώματα μεταβατικών μορφών από H. heidelbergensis σε H. sapiens: Omo Kibish (Αιθιοπία, 195 ka), Herto, (Αιθιοπία, 154-160 ka). Συμπεριφορά: Σπήλαια Pinnacle Point, Blombos & Sibudu (Ν. Αφρική): δεδομένα για συμπεριφορές χαρακτηριστικές των H. sapiens (π.χ, κοσμήματα, αλλά και κατεργασία λίθινων εργαλείων με πίεση. Τόξα & βέλη αλλά και εντομοαπωθητικά στρώματα. 165-55 ka). Απολιθώματα & συμπεριφορές H. Sapiens στην Εγγύς Ανατολή. Σπήλαια Skhul (120-80 ka), Qafzeh (92 ka).

    Λέξεις κλειδιά: Omo Kibish, Herto, Σπήλαιο Pinnacle Point, Σπήλαιο Blombos, Σπήλαιο Sibudu, Σπήλαιο Skhul, Σπήλαιο Qafzeh.

  • Μάθημα 12

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Η εξάπλωση των H. sapiens στην Ευρώπη (45-30 ka). Η Ωρινάκια λιθοτεχνία & άλλες νέες τεχνολογίες. Καινοτομίες στη συμβολική συμπεριφορά (ειδώλια, μουσικά όργανα, σπηλαιογραφίες). Σχέσεις/επαφές με τους Νεάντερταλ & η εξαφάνιση των τελευταίων. Μαθήματα από τη μελέτη του γονιδιώματος των Νεάντερταλ (& των Ντενισόβιων). Η εξέλιξη & εξαφάνιση του είδους H. floresiensis.

    Λέξεις κλειδιά: Ωρινάκια, αιχμές με σχισμένη βάση (splitbase points), μικρολεπίδες, Σπήλαιο Hohle Fels, Vogelherd, Σπήλαιο Chauvet, Σπήλαιο Denisova, Νήσος Φλορες.

  • Μάθημα 13

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Συγκεφαλαίωση. Ερωτήσεις φοιτητών και απαντήσεις/διευκρινίσεις του διδάσκοντα για όλα τα περιεχόμενα του μαθήματος.

    • Βιβλιογραφία

      Προτεινόμενα συγγράμματα

      • Richard Leakey, Η απαρχή του ανθρώπινου είδους. Κάτοπτρο, Αθήνα 1996. (Κωδ. Εύδοξου 15986)
      • Chris Stringer & Peter Andrews, Homo. Η καταγωγή και εξέλιξη του ανθρώπου. Polaris, Αθήνα 2013. (Κωδ. Εύδοξου 7971).

      Επιπλέον συνιστώμενη βιβλιογραφία και υλικό προς μελέτη

      • K. Schick & N. Toth, Making Silent Stones Speak. Human Evolution and the Dawn of Technology, Simon & Schuster, 1993
      • N. Toth & K. Schick.. Κεφ. 13 στο K. Schick & N. Toth, επιμ., The Cutting Edge: New Approaches to the Archaeology of Human Origins, Stone Age Institute Press, Gosport, Indiana, 2009. http://www.stoneageinstitute.org/pdfs/cutting-edge-ch13-  toth.pdf
      • Michel Brunet, Two new Mio-Pliocene Chadian hominids enlighten Charles Darwin's 1871 prediction, Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 2010.
      • Zinj and the Leakeys. Richard Leakey talks family and great discoveries, Archaeology 2011.
      • Female australopiths seek brave new world, Nature 1 June 2011.
      • Toothsome evidence, Archaeology 2011.
      • Primate archaeology, Science News 9 August 2009.
      • Sileshi Semaw, The world’s oldest stone artefacts from Gona, Ethiopia: Their Implications for understanding stone technology and patterns of human evolution between 2·6–1·5 million years ago, Journal of Archaeological Science (2000) 27, 1197–1214.
      • Kathy Schick & Nicholas Toth, An overview of the Oldowan industrial complex: The sites and the nature of their evidence, The Oldowan: Case Studies into the Earliest Stone Age, (Stone Age Institute, Bloomington, Indiana) 2006, 3-42. [Μόνο σελ. 18-21].
      • Yonas Beyene et al., The characteristics and chronology of the earliest Acheulean at Konso, Ethiopia, Proceedings of the National Academy of Sciences 2013, 110:1584-1591. [Μόνο εισαγωγικό μέρος (σελ. 1584-85), Discussion (1588-90) & Figs. 1-5 & S1-S2]
      • M. Balter, Did Neandertals truly bury their dead?, Science 2012, 137:1443-1444 Smithsonian Institution, Human Origins Program
      • http://humanorigins.si.edu/