Περιγραφή θέματος

  • Γενικά

    Βυζαντινή Ρητορική

    Διδάσκουσα: Λέκτορας Ελένη Καλτσογιάννη

  • 1. Ιστορία και θεωρία της ρητορικής

    Περιγραφή θεματικής ενότητας: Η φύση της ρητορικής – Η ρητορική στην αρχαιότητα και η εξέλιξή της μέχρι την ύστερη ρωμαϊκή περίοδο – Η σπουδή της ρητορικής στο Βυζάντιο.

    Λέξεις κλειδιά: ῥήτωρ – ρητορική – εὕρεσις/inventio – τάξις/dispositio – λέξις/elocutio – σοφιστές – Γοργίας – πειθώ – Σωκράτης – Πλάτων – Ισοκράτης – παιδεία – Αριστοτέλης – γένη της ρητορικής – γένος συμβουλευτικόν, δικανικόν, ἐπιδεικτικόν/πανηγυρικόν – ασιανισμός – αττικισμός – δεύτερη σοφιστική – ρητορικά «θέατρα» - Αίλιος Αριστείδης – Λιβάνιος – Θεμίστιος – Συνέσιος Κυρήνης – χριστιανοί ρήτορες/Πατέρες της Εκκλησίας – βυζαντινή εκπαίδευση – βυζαντινό πολιτικό σύστημα – Ερμογένης – Αφθόνιος – Μένανδρος από τη Λαοδίκεια/Ψευδο-Μένανδρος.

  • 2. Η ρητορική στην παλαιολόγεια περίοδο: όροι και προϋποθέσεις

    Περιγραφή θεματικής ενότητας:  

    A) Θεωρία: οι προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της ρητορικής στην παλαιολόγεια περίοδο: θεωρητικά εγχειρίδια – χειρόγραφα με έργα των αρχαίων ρητόρων – πρότυπες ρητορικές ασκήσεις – τα προγυμνάσματα του μύθου, του διηγήματος, της χρείας και της ηθοποιίας.  

    Β) Κείμενα: 1) Γρηγόριος Β´ Κύπριος, Μῦθος 4 – 2) Γεώργιος Παχυμέρης, Διήγημα τὸ κατὰ τὸν Ὀδυσσέα – 3) Γεώργιος Παχυμέρης, Χρεία λογική – 4) Γεώργιος Παχυμέρης, Ἠθοποιία – 5) Κωνσταντίνος Ακροπολίτης, Ηθοποιίες 2 και 5.

    Λέξεις κλειδιά: Ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης – δυναστεία των Παλαιολόγων – πολιτική/αυτοκρατορική ιδεολογία – Μιχαήλ Η´ Παλαιολόγος  Γερμανός Γ´ Κωνσταντινουπόλεως – Γεώργιος Ακροπολίτης – Μανουήλ Ολόβωλος – ρήτωρ – εγκύκλιος παιδεία – Αφθόνιος – Ερμογένης – προγυμνάσματα – Αίλιος Αριστείδης – Συνέσιος Κυρήνης - Λιβάνιος – Γρηγόριος Β´ Κύπριος – Κωνσταντίνος Ακροπολίτης – Γεώργιος Παχυμέρης – Μάξιμος Πλανούδης – Ιωσήφ φιλόσοφος/ρακενδύτης – Δημήτριος Τρικλίνιος – Ιωάννης Χορτασμένος – μῦθος – διήγημα – χρεία – γνώμη - ἀνασκευὴ - κατασκευὴ - κοινὸς τόπος - ἐγκώμιον – ψόγος – σύγκρισις - ἠθοποιία - ἔκφρασις – θέσις – νόμου εἰσφορά.

  • 3. Η επιδεικτική ρητορική στην παλαιολόγεια περίοδο: εγκώμια αυτοκρατόρων.

    Περιγραφή θεματικής ενότητας:  

    Α) Θεωρία: οι κανόνες του Ψευδο-Μένανδρου για τη σύνθεση του βασιλικοῦ λόγου.
    Β) Κείμενα: 1) Μανουήλ Ολόβωλος, Εγκώμιο Α´στον Μιχαήλ Η´ Παλαιολόγο – 2) Θεόδωρος Μετοχίτης, Βασιλικός Α´.

    Λέξεις κλειδιά: Μένανδρος από τη Λαοδίκεια / Ψευδο-Μένανδρος – βασιλικός λόγος – εγκώμιο – αυτοκράτορας / αυτοκρατορική ιδεολογία -προοίμιο – καταγωγή – πατρίδα – γένος – γέννηση – σημεῖα – ανατροφή/παιδεία – φύσις – επιτηδεύματα – πράξεις – ανδρεία – φρόνηση – σωφροσύνη – δικαιοσύνη – φιλανθρωπία – αρετές του αυτοκράτορα – συγκρίσεις – Μανουήλ Ολόβωλος – Μιχαήλ Η´ Παλαιολόγος – Θεόδωρος Μετοχίτης – Ανδρόνικος Β´ Παλαιολόγος – Γρηγόριος Β´ Κύπριος – Συνέσιος Κυρήνης – κάτοπτρο ηγεμόνος.

  • 4. Η επιδεικτική ρητορική στην παλαιολόγεια περίοδο: επιτάφιοι και μονωδίες.

    Περιγραφή θεματικής ενότητας:  

    Α) Θεωρία: οι κανόνες του Ψευδο-Μένανδρου για τη σύνθεση του ἐπιταφίου και της μονῳδίας.
    Β) Κείμενο: Μανουήλ Β´ Παλαιολόγος, Επιτάφιος για τον Θεόδωρο Β´ Παλαιολόγο.

    Λέξεις κλειδιά: Μένανδρος από τη Λαοδίκεια / Ψευδο-Μένανδρος – επιτάφιος – μονωδία – εγκώμιο – θρήνος – παραμυθία – χρονικά επίπεδα (παρόν-παρελθόν-μέλλον) – Μανουήλ Β´ Παλαιολόγος – Θεόδωρος Β´ Παλαιολόγος – Μυστράς – Ισίδωρος Κιέβου – Μανουήλ Χρυσολωράς – Γεώργιος Γεμιστός / Πλήθων – Ιωάσαφ Εφέσου – προθεωρία.

  • 5. Η επιδεικτική ρητορική στην παλαιολόγεια περίοδο: εγκώμια πόλεων.

    Περιγραφή θεματικής ενότητας:

    Α) Θεωρία: οι κανόνες του Ψευδο - Μένανδρου για τη σύνθεση εγκωμίων πόλεων.
    Β) Κείμενα: 1) Θεόδωρος Μετοχίτης, Βυζάντιος – 2) Δημήτριος Κυδώνης, Μονῳδία ἐπὶ τοῖς ἐν Θεσσαλονίκῃ πεσοῦσι.

    Λέξεις κλειδιά: Μένανδρος από τη Λαοδίκεια / Ψευδο-Μένανδρος – χώρα – θέσις – φύσις - ἐπιτηδεύσεις - ἡδονὴ - ὠφέλεια – Αίλιος Αριστείδης – Κωνσταντινούπολη – Θεσσαλονίκη – Νίκαια – Τραπεζούντα – Θεόδωρος Μετοχίτης – Δημήτριος Κυδώνης.

  • Βιβλιογραφία

    Α. ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ / ΜΕΛΕΤΕΣ

    D. Angelov, Imperial Ideology and Political Thought in Byzantium, 1204-1330, Cambridge 2007

    H. Hunger, Bυζαντινὴ Λογοτεχνία. ῾H λόγια κοσμικὴ γραμματεία τῶν Bυ­­ζα­ντι­­­­νῶν [ελλ. μετ. Λ. Γ. Mπενάκης, Γ. X. Mακρῆς κ.ά.], τ. A´, ᾽A­θή­να (ΜΙΕΤ) 1991, 123-299

    H. Hunger, The Classical Tradition in Byzantine Literature: the Importance of Rhetoric, στο: Margaret Mullett – R. Scott (ed.), Byzantium and the Classical Tradition. University of Birmingham, Thirteenth Spring Symposium of Byzantine Studies 1979, Birmingham 1981, 35-47

    Elisabeth Jeffreys (ed.), Rhetoric in Byzantium. Papers from the Thirty-Fifth Spring Symposium of Byzantine Stu­dies, Exeter College, University of Oxford, March 2001 [Society for the Promotion of Byzantine Studies. Pu­bli­ca­tions 11], Aldershot 2003

    G. A. Kennedy, Greek Rhetoric under Christian Emperors, Princeton 1983

    G. A. Kennedy, Ιστορία της κλασικής ρητορικής, αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής [ελλ. μετ. Ν. Νικολούδης, επιμ. Ι. Αναστασίου], Αθήνα (Παπαδήμας) 92010

    G. L. Kustas, Studies in Byzantine Rhetoric [Ἀνάλεκτα Βλατάδων 17], Θεσσαλονίκη 1973

    H. Lausberg, Elemente der literarischen Rhetorik, München 1963

    A. Sideras, Die byzantinischen Grabreden. Prosopographie, Datierung, Überlieferung 142 Epitaphien und Monodien aus dem byzantinischen Jahrtausend [Wiener byzantinistische Studien 19], Wien 1994

    Ida Toth, Rhetorical Theatron in Late Byzantium: The Example of Palaiologan Imperial Orations, στο: M. Grünbart (Hrsg.), Theatron. Rhetorische Kultur im Spätantike und Mittelalter [Millenium-Studien 10], Berlin – New York 2007, 429-448

    I. Worthington, A Companion to Greek Rhetoric, Malden, MA 2007

    Β. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

    J. Fr. Boissonade, Anecdota Graeca, vol. I-V, Paris 1829-1833 (ανατ. Hildesheim 1962)

    Σπ. Λάμπρος, Παλαιολόγεια καὶ Πελοποννησιακά, τ. Α´-Δ´, Ἀθῆναι 1912-1930

    H. Rabe, Aphthonii Progymnasmata [Rhetores Graeci 10], Lipsiae 1926

    H. Rabe, Hermogenis Opera [Rhetores Graeci 6], Lipsiae 1913 (ανατ. Stuttgart 1969)

    D. A. Russell – N. G. Wilson, Menander Rhetor, Oxford 1981

    C. Walz, Rhetores Graeci, vol. I-IX, Stuttgart 1832-1836 (ανατ. Osnabrück 1968)

    Γ. ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ

    A. Kazhdan (ed.) a.o., The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. I-III, New York – Oxford 1991 (= ODB)

    Δ. ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ

    Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, erstellt von E. Trapp unter Mit­arbeit von R. Wal­ther u.a., Wien 1976-1996 (= PLP)

    Ε. ΠΗΓΕΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

    • http://www.ime.gr/projects/cooperations/byzantine_literature/gr/100/100.html
    • http://rhetoric.byu.edu/